Σάτιρα, ασυνείδητο και εξουσίες | Η Εφημερίδα των Συντακτών

0

Ποια μπορεί να είναι η θέση της σάτιρας στον πόλεμο και ποιος μπορεί να είναι ο ρόλος ενός κωμικού στην εξουσία; Το εξώφυλλο του σατιρικού εντύπου «Charlie Hebdo» προκάλεσε πριν από μερικές ημέρες έντονες αντιδράσεις με το σκίτσο για τους πρόσφυγες της Ουκρανίας «Ενα λίτρο βενζίνης κοστίζει δύο ευρώ. Η βόλτα με τους Ουκρανούς είναι δωρεάν».

Google News

Το σκίτσο επανέφερε στη συλλογική μνήμη τη φονική επίθεση των φανατικών ισλαμιστών το 2015, αφού το σατιρικό έντυπο είχε δημοσιεύσει σκίτσα του Μωάμεθ, ενώ ταυτόχρονα μας υπενθύμισε πως το «σημασιακό κωμικό», όπως αποκαλούσε ο Μποντλέρ το αστείο, τη σάτιρα, την κωμωδία, μας ικανοποιεί ψυχικά, σημαίνοντας θρίαμβο της αρχής της ευχαρίστησης έναντι των δυσκολιών της ζωής. Εξάλλου, βασικό συστατικό της σάτιρας είναι το ευφυολόγημα, άμεσα συνδεδεμένο με το ασυνείδητο, βάσει της φροϊδικής θεωρίας.

Αυτό δεν σημαίνει, ωστόσο, πως δεν μας διχάζει, κάποιες φορές, και μέχρι θανάτου, όπως συνέβη όταν τα καλάσνικοφ τα έβαλαν με τα καρτούν στη Γαλλία το 2015. Το δικαίωμα των γελοιογράφων στην ελεύθερη σάτιρα δίχως κανένα (θρησκευτικό) ταμπού –κληρονομιά του Βολταίρου– κλονίστηκε τότε. Οχι μόνο γιατί οι εξτρεμιστές κατακρεούργησαν τους γελοιογράφους της εβδομαδιαίας σατιρικής εφημερίδας, αλλά κυρίως γιατί εγκατέστησαν τον φόβο της επανάληψης.

Ο Βολταίρος –σύμφωνα με τα λόγια του πρώην εκδότη της «Charlie Hebdo» Φιλίπ Βαλ– θεωρείται ο προστάτης των σκιτσογράφων του εντύπου. Οι Γάλλοι γελοιογράφοι δεν αναγνωρίζουν καμία αρχή και καμία αυθεντία. Γι’ αυτό και –εκτός από τον Μωάμεθ γυμνό– έχουν σκιτσάρει τον Πάπα Βενέδικτο να κρατά ένα προφυλακτικό και τον Ιησού να υποδύεται έναν τηλεαστέρα πάνω στον σταυρό. Αυτή η δίχως όρους και όρια αποδόμηση και καυτηρίαση κάθε συνθήκης και συμβόλου δεν τους διασώζει από την κριτική. Δεν ήταν λίγοι –όπως ο δημοσιογράφος της Οδησσού Βαλέρι Μπογκάν– που χαρακτήρισαν το «Charlie Hebdo» συνεργό των τρομοκρατών. Οπως δεν ήταν λίγοι εκείνοι που είχαν καταδικάσει τη δημοσίευση σκίτσων που διακωμωδούσαν τον Μωάμεθ, «δικαιολογώντας» ακόμα και την τρομοκρατική επίθεση των τζιχαντιστών στα γραφεία του σατιρικού εντύπου που «ταπείνωσε την εικόνα του Ισλάμ».

Μπορεί να έχει ιερά και όσια η σάτιρα; Πρέπει να υπόκειται σε κανόνες; Τι υπηρετεί ψυχικά, πνευματικά, κοινωνικά και πολιτικά ο καυτηριασμός της πραγματικότητας, προσώπων και εννοιών; Και τι είδους ικανότητες –γνωστικές ή συναισθηματικές– απαιτούνται για την παραγωγή και την κατανόησή της;

Η σάτιρα αποτελεί συστατικό στοιχείο κάθε ανοιχτής κοινωνίας συνθέτοντας βασικό χαρακτηριστικό ταυτότητας της εποχής, στοχεύοντας στη «γέννα προβληματισμού». Η έξαρση της σάτιρας σ’ ένα ορισμένο χρονικό και γεωγραφικό πλαίσιο, με τη μορφή γελοιογραφιών ή στίχων έχει καταγραφεί ως προπομπός λαϊκών εξεγέρσεων.

Οταν ο Ζίγκμουντ Φρόιντ ανακάλυψε ότι το ευφυολόγημα έχει στενή σχέση με το ασυνείδητο, κατέληξε πως το χιούμορ επιτάσσεται από το υπερεγώ μας. Αυτό σημαίνει πως, μέσα και από επώδυνη κατάσταση, μπορούμε να αποκομίσουμε μια ευχαρίστηση. Μας ικανοποιεί, διότι επιτρέπει να αρθούν κάποιες απαγορεύσεις που ενδοβάλλονται κατά τη διάρκεια της ανάπτυξής μας λόγω του πολιτισμού.

Εχουν, ωστόσο, όλοι δικαίωμα στη σάτιρα; Η παρέμβαση της σάτιρας στην πολιτική έχει τεράστια ιστορία. Κατά πόσο, ωστόσο, είναι θεμιτό το αντίθετο; Μπορεί η σάτιρα να προέρχεται από την ίδια την εξουσία;

Η ρωσική πρεσβεία στο Παρίσι ανάρτησε στο Twitter μια γελοιογραφία, η οποία λίγες ώρες μετά εξαφανίστηκε, καθώς ο πρέσβης της Ρωσίας κλήθηκε από το γαλλικό υπουργείο Εξωτερικών να δώσει εξηγήσεις σχετικά με το σκίτσο. Στο σκίτσο εμφανίζεται ένα σώμα –με το όνομα Ευρώπη– που νοσεί και κείται σε ένα τραπέζι. Δυο χαρακτήρες που απεικονίζουν την Ευρωπαϊκή Ενωση και τις ΗΠΑ το τρυπούν με βελόνες. Σε κάθε σύριγγα αναγράφεται μια λέξη: Ρωσοφοβία, Covid-19, ΝΑΤΟ, Κυρώσεις, Νεο-ναζισμός.

Το σκίτσο θεωρήθηκε προσβλητικό για την Ευρώπη. Εχει δικαίωμα η πολιτική να κάνει σάτιρα και οι κωμικοί να κάνουν πολιτική; Μπορεί η σάτιρα να γίνεται εξουσία και ένας κωμικός που μέχρι πρότινος καυτηρίαζε το αξίωμα του προέδρου να λαμβάνει πολιτικές αποφάσεις που επηρεάζουν την παγκόσμια ιστορία;

Ζελένσκι, ο κωμικός που πήρε την εξουσία

Ο Βολοντίμιρ Ζελένσκι ήταν ένας από τους κορυφαίους διασκεδαστές της Ουκρανίας που υποδυόταν τον πρόεδρο της χώρας στην ουκρανική τηλεόραση. Μέχρι που μετατράπηκε σε ηγέτη και λίγο αργότερα σε τραγικό ήρωα. Το ερώτημα που έρχεται να προστεθεί στα ήδη υπάρχοντα αφορά τον ρόλο ενός πρώην κωμικού ηθοποιού στην παγκόσμια πολιτική σκηνή, στη γεωπολιτική, στον πόλεμο.

Και οι απαντήσεις θα δοθούν από την ίδια την ιστορία. Το βέβαιο είναι πως η σάτιρα ανήκει σε μια σειρά από επινοήσεις της ανθρώπινης ψυχικής ζωής «για να διαφύγει τον καταναγκασµό της οδύνης, που αρχίζει µε τη νεύρωση και κορυφώνεται µε την παράνοια».

Πηγή

Get real time updates directly on you device, subscribe now.

Leave A Reply

Your email address will not be published.